Borneo ligt net boven de evenaar. Het grootste deel van het eiland behoort bij Indonesië en wordt Kalimantan genoemd. De noordkust van het eiland behoort voor het grootste deel tot Maleisië. In het noordwesten ligt Sarawak en in het noordoosten Sabah. De grens tussen Sarawak en Kalimantan volgt de waterscheiding van de rivieren die doorgaans naar het noordwesten stromen en uitmonden in de Zuidchinese Zee en de rivieren die naar het zuidoosten stromen en uitmonden in de Celebes Zee en de Java Zee. De grens tussen Sarawak en Sabah loopt door veel gemakkelijker terrein en volgt geen natuurlijke grenzen. Het gebied bestaat uit een moerassige kuststrook die overgaat in heuvelachtig laagland. Het binnenland is bergachtig.  De rivieren in het binnenland stromen snel door diepe kloven en langs talloze stroomversnellingen tot ze de kustvlakte bereiken waar ze richting de zee kronkelen. Ze hebben het oerwoud van oudsher toegankelijk gemaakt. De bewoners hebben zich dan ook meestal langs de rivieren gevestigd. Daar hebben ze echter in de loop der tijd omvangrijke stukken oerwoud gekapt om er landbouw te bedrijven. Dat geldt niet alleen voor de kleinschalige op de eigen behoefte afgestemde dorpslandbouw maar vooral ook voor de latere plantagelandbouw. De vruchtbare bodem blijkt namelijk zeer geschikt voor de aanplant van rubberbomen, oliepalmen, klapperbomen, cacao- en theeplanten. 

Hoewel grote delen van het oerwoud zijn verdwenen blijven sommige gebieden grotendeels ongerept en vormen ze de woonplaats van enkele bijzondere diersoorten die in hun voortbestaan worden bedreigd en daarom door de overheid worden beschermd. Tot deze bijzondere beschermde diersoorten behoren onder andere de orang oetans en de proboscis apen of neusapen. Men heeft de meeste kans om ze te zien in de nationale parken en natuurreservaten. Daar vindt men ook de oudste ongerepte regenwouden ter wereld. Ze zijn naar schatting miljoenen jaren oud en niet of nauwelijks aangetast door ingrijpende klimaatveranderingen als gevolg van de ijstijden elders op deze planeet. De bekendste parken in Sarawak zijn het Bako National Park bij Kuching dat vierentwintig vierkante kilometer groot is en het Gunung Mulu National Park ten zuiden van Brunei. In Sabah is het Gunung Kinabalu National Park op bijna negentig kilometer ten oosten van de hoofdstad Kota Kinabalu het meeste bekende natuurreservaat met een grootte van ruim zevenhonderdvijftig vierkante kilometer. Men kan er de berg Kinabalu beklimmen of een wandeling maken langs de paden door het oerwoud aan de voet van de berg.  

Het vruchtbare Borneo was al vroeg de woonplaats van groepen mensen. Zowel in Sarawak als in Sabah zijn sporen gevonden van woonplaatsen uit de oude steentijd. Van deze oorspronkelijke bewoners is weinig bekend. Zij leefden rond tienduizend voor Christus als nomaden in het oerwoud die op wilde dieren jaagden en eetbare planten verzamelden. Het waren mensen met een zeer donker uiterlijk, die verwant waren aan de bewoners van het huidige Nieuw-Guinea. Halverwege het derde millennium voor Christus drongen de eerste vertegenwoordigers van de huidige bewoners door op Borneo. Zij waren afkomstig uit verschillende windstreken. Een groep kwam uit het zuiden van China. Een andere groep was afkomstig van de verschillende Indonesische eilanden. Deze zogenaamde proto-Maleiers vestigden zich langs de kusten van Borneo en verjaagden de oorspronkelijke bewoners naar het binnenland.  De nieuwkomers gebruikten stenen werktuigen die van een technisch hoger niveau waren dan in de oude steentijd. Ze bedreven landbouw en woonden in huizen in plaats van holen. Zij zijn ook de eersten die aardewerken potten hebben gebruikt.

Rond de vijfde eeuw voor Christus moesten de proto-Maleiers het veld ruimen voor een nieuwe golf van immigranten uit Zuid-China. Zij vestigden zich in dezelfde gebieden als hun voorgangers. In de geschiedenis zijn zij bekend als de deutero-Maleiers. Ze beschikten over metalen voorwerpen die ze als eersten op Borneo invoerden. Hun sociaal systeem was gebaseerd op een dorpssamenleving. De grond was gemeenschappelijk bezit en er bestonden geen grote verschillen tussen de families. Hun godsdienst was animistisch. Ze veronderstelden dat de hele wereld vol geesten was, die zich tegen hen konden keren of hen gunstig gezind waren. Het was de taak van de mensen om de geesten voor zich te winnen.

In de verspreid liggende landbouwdorpen drongen rond het begin van onze jaartelling handelaren uit India binnen. Vooral op het vasteland van Maleisië, dat een belangrijke schakel was in de langeafstandshandel tussen India en China, oefenden zij grote invloed uit op het openbare leven. Geleidelijk ontstond er een sterk door de Indiase cultuur beïnvloede samenleving onder leiding van een koning of radja.  In deze koninkrijken heerste een vorst over zijn onderdanen. Het hofleven was een kopie van het Indiase hof en de godsdienst was Indiaas. De radja’s werden aanvankelijk overheerst door het koninkrijk Funan in het tegenwoordige Cambodja, vanaf de zevende eeuw waren zij ondergeschikt aan het koninkrijk Srivijaya op het Indonesische eiland Sumatra. Vanaf de veertiende eeuw kwamen zij onder invloed van het Majapahit rijk dat zijn centrum had in het oosten van Java.

Aan het einde van de veertiende eeuw vestigde prins Parameswara onder bescherming van de Chinese keizer een onafhankelijke staat op de plaats van het tegenwoordige Melaka. Hij stelde zijn haven gelegen aan de drukke handelsroute tussen India en China open voor elke handelaar. Vooral de islamitische handelaren uit India profiteerden hiervan geweldig. Parameswara sloot als de nieuwe radja van Melaka vervolgens een verdrag met een naburige staat op de noordkust van Sumatra waar de islam al was verbreid, en huwde de dochter van de sultan. Zelf bekeerde hij zich ook tot de islam. Dit was het begin van de zegetocht van dit geloof in Melaka en de omringende gebieden waaronder Borneo. De nieuwe heersers noemden zich voortaan naar islamitisch gebruik sultan. Zij brachten de regio welvaart dankzij de vrijhandel en de rijkelijk aanwezige grondstoffen in het achterland zoals goud, peper en tin. 

Rond het begin van de zestiende eeuw verschenen de eerste Europeanen op het toneel. De Portugezen waren de eersten en hadden twee drijfveren: de islam terugdringen en de handel in specerijen in handen krijgen. De Portugezen veroverden een aantal strategische plaatsen vanwaar hun vloot de scheepsroutes kon controleren. Door hun monopoliestreven kwam een einde aan de vrije handel en de welvaart van de plaatselijke bevolking. In de zeventiende eeuw namen Nederlandse kooplui verenigd in de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) met steun van de overheid het handelsmonopolie over van de Portugezen. De Nederlanders hadden grote moeite met piraten die de wateren in de omgeving onveilig maakten. Mede als gevolg hiervan steeg de onrust onder de plaatselijke bevolking in de regio. In de negentiende eeuw verzekerden de Engelsen zich van een vrije doorvaart naar China. Zij maakten van de regio een vrijplaats voor alle handelaren zonder de beperkingen van een monopolie. Geleidelijk versterkten ze hun greep op het inheemse bestuur met de benoeming van een Engelse resident als adviseur voor de sultans. Mede dankzij de investeringen van westerse ondernemingen alsmede de overheid die betrokken was bij de aanleg van wegen en spoorwegen brak een nieuwe periode van welvaart aan. 

Tot de komst van de Engelsen maakte Sarawak deel uit van het rijk van de sultan van Brunei. De radja die in opdracht van de sultan het gebied bestuurde perste de bevolking echter veel geld af. Daardoor braken voortdurend ongeregeldheden uit. De sultan van Brunei slaagde er niet in om een einde te maken aan de ongeregeldheden. Daarvan profiteerde de schatrijke Engelse avonturier James Brooke die met steun van bevriende bestuursambtenaren een einde wist te maken aan de terreur. In 1841 sloot hij een overeenkomst met de radja en liet hij zich kronen tot de eerste blanke heerser of radja van Sarawak. Een jaar later bevestigde ook de sultan van Brunei de overeenkomst en erkende hij de rechten van Brooke als nieuwe bestuurder. Brooke regeerde zijn land als een zorgzaam en welwillend grootgrondbezitter. Hij probeerde de samenleving zo veel mogelijk intact te houden en nam een aantal inheemse stamhoofden op in zijn adviesraad. Daarnaast weerde hij westerse investeerders. Zijn beleid werd na zijn overlijden in 1868 voortgezet door zijn neef Charles Brooke die de tweede blanke radja van het land werd. Het land bleef vrij arm omdat ook Charles koos voor het buiten de deur houden van de grote westerse ondernemingen. De economische positie van Sarawak veranderde echter plotseling in de twintigste eeuw onder het regime van diens zoon Vyner Brooke dankzij de vondst van olie en de opkomst van de olie-industrie. Hij was sedert 1917 de derde blanke radja en besloot om buitenlandse investeerders toe te laten voor de ontwikkeling en exploitatie van olievelden en plantages.

De blanke radja's maakten handig gebruik van de onderlinge verdeeldheid onder de verschillende inheemse bevolkingsgroepen. Ze voelden zich thuis bij de Iban in het binnenland die hun gezag erkenden. Met hun steun dwongen zij de andere bevolkingsgroepen om zich te onderwerpen en een bijdrage te leveren aan de schatkist.  Deze gedwongen onderwerping ging gepaard met veel bloedvergieten door de Iban die berucht waren om hun vijandelijke houding en hun veroveringsdrang. Zij waren gevreesde strijders die de bezittingen van hun verslagen vijanden plunderden en hun hoofden mee naar huis namen. In de voorafgaande periode hadden zij naam gemaakt als zee Dajaks of zeebewoners vanwege hun behendigheid met boten en hun betrokkenheid bij piraterij in de wateren van de Zuidchinese Zee. Daar zagen Europese en Aziatische handelaren ondanks de steun van een met geweren en kanonnen gewapende vloot veel schepen verloren gaan. Mede omdat de blanke radja's goede betrekkingen onderhielden met de beruchte Iban waren zij weinig geliefd bij andere inheemse bevolkingsgroepen en buitenlandse mogendheden.  

Evenals Sarawak stond het naburige Sabah tot de komst van de Engelsen onder bestuur van de sultan van Brunei. In 1865 gaf de sultan het huidige grondgebed van Sabah aan de Amerikaanse consul in pacht om een tegenwicht te vormen tegen de opdringende Britten. De onderneming leverde echter niets op en de Amerikaan stopte er na drie jaar mee. In 1875 kwam er weer beweging in de zaak toen de Oostenrijkse consul baron Von Overbeck samen met een Engelse zakenman Alfred Dent de voormalige compagnie van de Amerikaanse consul overnam. Enkele jaren later kocht de Engelse zakenman zijn compagnon uit en ontving hij van de Engelse regering een “charter” voor de British North Borneo Company. Dit hield in dat de onderneming het gebied mocht regeren op voorwaarde dat de Engelse vloot er havenfaciliteiten kreeg. De onderneming kreeg echter geen handelsmonopolie en mocht zich niet bemoeien met de leefgewoonten van de bevolking. In 1888 werd Noord Borneo een Brits protectoraat. Ondanks de maatregelen van de Britse overheid bleef het land arm. In de twintigste eeuw ontwikkelde Noord Borneo zich geleidelijk, maar de problemen waarvoor men stond waren enorm groot. Het ontbrak aan kapitaal en een goede infrastructuur. 

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak vielen de Japanners ook Borneo binnen. Ze hadden echter weinig sympathie van de bevolking die in hen géén bondgenoot zag voor een bevrijdingsstrijd tegen de koloniale grootmachten. Op Borneo werd het verzet in het begin van de oorlog met bruut geweld onderdrukt. Aan het einde van de oorlog voerden inheemse bevolkingsstammen met steun van een Australische commando-eenheid een bittere strijd tegen de Japanners. Voor de zwaar getroffen Britse gebieden in Borneo was er geen mogelijkheid om zich op eigen kracht te herstellen van verwoestingen tijdens de oorlog. De vroegere machthebbers van Sarawak en Sabah droegen deze gebieden daarom over als kroonkolonies aan de Britse overheid. Toen Maleisië in 1957 onafhankelijk werd, bleven beide gebieden onder Brits bestuur. Na ingewikkelde onderhandelingen werd het in 1963 deel van de Maleisische federatie. Onmiddellijk maakte Indonesië bezwaar tegen deze eenwording, en het kreeg bijval van de Filippijnen. Beide landen koesterden aanspraak op de gebieden in het noorden van Borneo. Het kwam tot een politiek van confrontatie waarbij het Indonesisch regime een guerrillastrijd steunde van communistische opstandelingen in het grensgebied van Sarawak. In het begin van de zeventiger jaren staakten de opstandelingen echter hun strijd omdat de steun van Indonesië na de val van president Soekarno wegviel.

De nieuwe machthebbers voerden een intensieve campagne voor eenheid in een poging om het internationale communisme uit te bannen en tegelijkertijd een eigen nationale identiteit op te bouwen. Die was gericht op vijf onderwerpen: loyaliteit ten aanzien van de koning en het land; loyaliteit ten aanzien van de grondwet; respect voor de islam en de gewoonten van de inheemse bevolking; respect voor de wet en de moraal. Ondanks de inspanningen is men er niet geheel in geslaagd om het streven naar een afscheiding op Borneo te onderdrukken. De relatie tussen de politieke vertegenwoordigers van Borneo en de centrale overheid op het vasteland van Maleisië is nog steeds gespannen. De politici van Sarawak en Sabah denken vaak dat toetreding tot de Maleisische federatie achteraf gezien niet de beste stap is geweest. Zij verwachten veel meer terug voor de geweldige olie-inkomsten die uit hun gebieden afkomstig zijn.  

In haar beleid heeft de overheid bijzondere aandacht voor de etnische tegenstellingen die in de loop van de negentiende en twintigste eeuw zijn gerezen. De open deur politiek van de Britten en de sultans heeft er namelijk toe geleid dat het aantal nieuwkomers de oorspronkelijke bevolking ruim overtreft. De nieuwkomers hebben zich bovendien toegelegd op een carrière in grote moderne bedrijven en daarmee de oorspronkelijke bevolking in een economische achterstandspositie gedrongen. Veel van de economische vernieuwingen zijn voorbij gegaan aan de oorspronkelijke bevolking die zich nog steeds bezig houdt met kleinschalige landbouw. De overheid tracht met bijzondere maatregelen deze bevolkingsgroep van bumiputra’s of vorsten van het land meer welvaart te brengen door positieve discriminatie.  Ze tracht hen te bewegen om hun traditionele manier van leven te laten opgeven. Dat lukt echter slechts ten dele. Nog steeds is het gewenste aandeel van bumiputra’s in de moderne economie niet gehaald. Het zijn vooral buitenlanders, Chinezen en Indiërs die profiteren van een buitengewoon gunstig investeringsklimaat met lage lonen en redelijk geschoolde arbeidskrachten.

In het oerwoud van Borneo wonen nog afstammelingen van de oudste bevolking van Maleisië ofwel de proto-Maleiers. Zij worden Orang Asli of oorspronkelijke bewoners genoemd. In het oerwoud leven zij een teruggetrokken bestaan aan de oever van een rivier met weinig bezoekers. De tocht over de kronkelende en snelstromende rivier is lang en moeizaam omdat rotsblokken, boomstronken en drijfhout in het water de boot hinderen evenals overhangende bomen langs de oever. Weliswaar is er een gevaarlijk en modderig wandelpad langs de oever, maar dat gebruikt men alleen als de rivier echt onbegaanbaar is. Soms brengen handelaren of bestuursambtenaren een vluchtig bezoek aan de bewoners in het oerwoud. Een enkele keer gaan de oerwoudbewoners zelf naar de grote stad om inkopen te doen of om een dokter te bezoeken. Menigeen gelooft echter nog steeds dat veel ziekten worden veroorzaakt door kwade geesten die de patiënt lichamelijk verwonden of geestelijk kwellen. Tijdens een traditionele behandeling  tracht men de kwade geesten te bezweren met plechtigheden en rituelen. In de ogen van de oerwoudbewoners zijn deze plechtigheden om ziekten te bestrijden en voorkomen belangrijke hoogtepunten in hun leven die de hechte band binnen hun gemeenschap nogmaals bevestigen. 

De oerwoudbewoners gaan zelden het oerwoud in en blijven bij voorkeur op de wandelpaden en in de buurt van de rivierbedding. Slechts bij uitzondering begeven ze zich in groepjes in het oerwoud bijvoorbeeld om rotan ranken te verzamelen. Voor hen betekent het oerwoud op de eerste plaats gevaar - niet alleen het gevaar om te verdwalen, maar vooral ook het gevaar van duistere en onbekende krachten die de mens in levensbedreigende avonturen storten. Deze angst is altijd aanwezig in het onderbewuste van de oerwoudbewoners, maar treedt zelden naar buiten. Alleen tijdens rituelen en plechtigheden bijvoorbeeld als er een noodlottig ongeval is geweest of als iemand op pad is in het oerwoud, wordt deze angst voor toh of demonen zichtbaar. Men veronderstelt ze vooral aanwezig op de drassige rivieroevers waar dichte begroeiing is en langs de wandelpaden waar veel boomwortels in de grond groeien. Ook op de ruige toppen van heuvels en bergen wonen volgens de oerwoudbewoners demonen die onzichtbaar zijn voor het menselijk oog. Soms vermommen ze zich in een andere gedaante om de nietsvermoedende passant te verleiden tot een onbezonnen stap. De oerwoudbewoners trachten zich hiertegen te verweren met amuletten, wierook en allerlei bezweringen. een schuin kruis aan het begin van een pad of in een veld. 

De angst van de oerwoudbewoners voor demonen is nauw verbonden met hun geloof in een hiernamaals. Volgens dit geloof zwerft de ziel van een overledene door het oerwoud tot hij boven op een bergrug komt. Vandaar kijkt hij neer op het stroomgebied van een grote rivier met vijf verschillende streken waar de doden verblijven. Mensen die sterven door ziekte of ouderdom gaan naar een streek waar ze net zo leven als toen ze nog niet dood waren. Degenen die sterven in de strijd of door een ongeluk gaan naar een streek waar ze rijk worden zonder enig werk hoeven te doen en kunnen kiezen uit alle vrouwen die in het kraambed sterven. Er is een streek voor diegenen die verdrinken want zij erven alle kostbaarheden die verloren gaan wanneer boten zinken of wanneer een langhuis door een overstroming wordt getroffen. In een andere streek wonen de zielen van doodgeboren kinderen die geen vrees kennen omdat ze nooit pijn hebben gevoeld. Zelfmoordenaars gaan tenslotte naar een eigen streek waar ze een ellendig bestaan leiden en alleen wortels, bessen en sago eten. Wanneer hij op de bergtop staat voelt de ziel zich een beetje vreemd en begint hij te vermoeden dat hij daar zonder lichaam is gekomen. Dan gaat hij zitten jammeren of weeklagen over zijn lot. Vervolgens daalt hij af om de dodenrivier over te steken langs een boomstam die heen en weer wordt gerold door de bewaker van het dodenrijk. Lukt dit niet dan valt de overbodige ziel in het water en wordt hij opgegeten door de vissen.   

De meeste oerwoudbewoners leven van de kleinschalige landbouw. Ieder gezin maakt elk jaar een of twee nieuwe stukken grond vrij van struiken en andere begroeiing door ze om te hakken en te verbranden. Als bescherming tegen de kwade geesten plaats men een schuin kruis in het veld. Vervolgens zaait men de zaden in de bodem, daarna verzorgt men de gewassen en tenslotte haalt men de oogst binnen. Daarna gebruikt men de grond nog enkele jaren als suikerrietveld of als cassavetuin, maar de meeste grond laat men over aan de vrije natuur om tot rust te komen. Dat is voor de oerwoudbewoners een ingrijpend moment omdat zij een jaar lang aanwezig zijn geweest op het veld en er lief en leed hebben gedeeld met elkaar en met de alom aanwezige geesten. Op het moment dat men de grond weer aan de natuur overlaat houdt men daarom na het binnenhalen van de oogst een plechtigheid om de ronddwalende geesten te verzoenen. Als na een jaar of tien blijkt dat de geesten hen gunstig gezind zijn en de wilde zaden weer tot groei komen maakt men de grond opnieuw vrij voor landbouw. Deze methode van veldwisselbouw laat grote delen van het oerwoud ongerept en geeft de natuur voldoende ruimte om zich te herstellen. Het tast daarom het oerwoud niet of nauwelijks aan.  

Tijdens het werk op het land zijn er vele pauze momenten. Bij die gelegenheid vertellen de oerwoudbewoners elkaar verhalen van lang geleden. Sommige van deze verhalen zijn legenden rondom een belangrijke historische persoon of gebeurtenis. Meestal zijn het sagen en mythen die bestaande culturele praktijken en met name godsdienstige rituelen moeten verklaren.  Nauw hiermee verwant zijn verhalen die opmerkelijke en bijzondere verschijnselen in de natuurlijke omgeving zoals boomstronken en rotsen in of langs de rivier een betekenis moeten geven. Datzelfde geldt de verhalen die de lotgevallen beschrijven van grote helden. De bedoeling van deze spannende en vaak luchtige verhalen is om het eigen hardvochtige bestaan draaglijk te maken en voor- en tegenspoed een plaats te geven alsof het voorbestemd is. Andere verhalen die de oerwoudbewoners vertellen zijn sprookjes om hun kinderen te vermaken. Daarin komen vaak alledaagse voorwerpen voor uit de nabije omgeving waarin een bovennatuurlijke kracht schuilt - zeker als het groeit, bloeit of anderszins aan verandering onderhevig is. Het gaat in dit verband bijvoorbeeld om de magische kracht die schuilt in  badplaatsen, haardvuren en landbouwvelden. Het gaat echter ook om de kracht in bomen, planten en gewassen. Tijdens hun plechtigheden roepen zij deze voorwerpen aan in de hoop dat ziekten of misoogsten hen bespaard blijven.

De oerwoudbewoners van Borneo zijn van oudsher bekwaam in verscheidene vormen van traditionele huisnijverheid. Dat geldt vooral voor hun kwaliteiten als houtsnijwerkers. Sommige bewoners snijden enorme grafpilaren uit het hout van een boomstam met een doorsnee van twee meter en een lengte van soms wel tien meter. Ze zijn van boven tot onder versierd met talloze fijngesneden voorstellingen. In het oerwoud ontdekt men nog steeds de overblijfselen van deze zogenaamde salongs of grafpilaren. Minder indrukwekkend maar even mooi zijn de jachtamuletten en de messen  van de oerwoudbewoners. De kwaliteit van hun geweven manden staat eveneens in hoog aanzien op Borneo. De manden zijn meestal gemaakt van rotan, maar soms worden ze ook gemaakt van bamboe, helmgras of palmblad. De techniek die men gebruikt voor het maken van manden past men ook toe op slaapmatten, stoelen en schuilplaatsen. Iedere etnische groep heeft zijn eigen patronen. Een andere vorm van nijverheid waarin ze uitblinken is die van pua kumba of het weven van textiel volgens traditionele motieven. Ook zijn ze goed in het aaneenrijgen van kralenkettingen. 

Het is opmerkelijk dat de mannen gemiddeld een hogere leeftijd  bereiken dan de vrouwen. Dat komt omdat de vrouwen van jongs af aan harder moeten werken. Iedereen draagt zijn steentje bij aan het huishouden ongeacht leeftijd of geslacht.  Maar de vrouwen werken het hardst van allemaal. Naast het werk op het veld verrichten zij ook huishoudelijke taken zoals het koken van een maaltijd en het aanvullen van de watervoorraad. Ook de meisjes werken harder dan de jongens. Ze verzorgen de kippen en de varkens, leggen de rijst in de zon te drogen en helpen die fijn te stampen. De gezinsleden hebben allen een aandeel in het huishouden dat varieert van de woonruimte tot de landbouwvelden met de werktuigen en de wapens. Wanneer een van de kinderen trouwt vormt hij of zij een eigen gezin. Het komt voor dat een vrouw bij haar man gaat wonen, maar het omgekeerde komt ook voor. In dit opzicht is er geen onderscheid naar geslacht. 

Soms komt het voor dat men meer overhoudt dan men heeft opgemaakt. Dat overschot kan men verkopen aan een handelaar om het geld vervolgens uit te geven in een winkel tijdens een uitstapje naar de stad. Een andere mogelijkheid is dat men het overschot verkoopt aan een handelaar en het geld daarna tegen rente uitleent. Doorgaans bewaart men het overschot echter in de vorm van rijst om deze voorraad in tijdens van schaarste te kunnen aanspreken. Maar deze voorraad blijft slechts een beperkte periode van ongeveer drie jaar goed. Daarna verruilt men de rijstvoorraad voor waardevolle artikelen als lukut of kralen van edelsteen, aardewerk voorraadpotten, koperen geschut en bronzen gongs. Minder waardevolle maar gewaardeerde ruilvoorwerpen zijn borden en schalen. Tegenwoordig zijn andere artikelen zoals geweren, spaarlampen, buitenboordmotoren en zelfs televisietoestellen hooggewaardeerde voorwerpen. 

Door het opdringen van de westerse wereld  zijn sommige bewoners in direct contact gekomen met een vreemde cultuur. Voor velen is dit aanleiding geweest om het eenvoudige leven in het oerwoud te verruilen voor een eengezinswoning in de buurt van een moderne stad. Daar komen ze in aanraking met andere godsdiensten en bijbehorende gebruiken en gewoonten. De islam heeft tot nog toe weinig vat op hen gekregen. De christelijke missie heeft daarentegen met redelijk succes zendingswerk verricht. Het christendom bleek in staat om elementen uit het oude geloof op te nemen en te integreren. De Maleisische regering doet allerlei pogingen om hen te integreren in de moderne wereld. Ze poogt hen met allerlei middelen te overreden om hun zwervend bestaan of hun armoedig leven op een vaste plaats op te geven en zich in moderne huizen en in de wereld van vooruitgang te vestigen. Dat gaat niet zonder problemen. Velen houden vast aan een traditionele leven in het oerwoud waar nog men nog steeds gelooft  in natuurkrachten. 

De Penan die zwervend door het oerwoud trekken geloven in een wereld waarin duistere krachten een belangrijke rol spelen. Zowel kinderen als volwassenen dragen amuletten om de kwade geesten af te weren. Anders dan de omringende bevolkingsgroepen bedienen zij zich niet van uitgebreide rituele plechtigheden. Als iemand van hen komt te overlijden begraven zij hem onder de hut en laten die achter om te verhuizen naar een nieuw tijdelijk onderkomen  in het oerwoud.  De Penan in een langhuis hebben zich onder invloed van de overheid bekeerd tot de islam. Desalniettemin hangen velen van hen nog een vorm van animisme aan. Van andere bevolkingsgroepen hebben ze nieuwe begrafenisgebruiken overgenomen.  Ze maken bij het overlijden van een hoofdman een salong of een sierlijke houten graftombe boven op een stevige houten paal die de resten van een overledene bevat. In een gezamenlijke bijeenkomst kiezen zij een geschikte merang boom die ze kappen en gezamenlijk vanuit het oerwoud naar het langhuis brengen. Tijdens een nieuwe bijeenkomst aldaar bespreken zij de houtsnijwerk motieven die ze op de salong aanbrengen. Een gebruikelijk ontwerp is de kalong bana of hondpatroon die men aanvult met ogen overal op de paal. Als de paal na enkele maanden klaar is stellen zij gezamenlijk de nulang vast of de dag waarop de overledene verhuist van zijn tijdelijke kist naar een gusi of urn in de salong. 

Terug naar inhoudsopgave

Op ruim dertig kilometer ten zuiden van Kuching ligt een opvangcentrum voor wilde dieren in Semenggoh. Hier worden onder andere orang-oetans voorbereid op hun terugkeer naar het oerwoud. De orang oetans zijn de enige mensapen die buiten Afrika leven. Ze komen alleen voor op Borneo en het Indonesische eiland Sumatra. Hun voortbestaan wordt bedreigd door de jacht en het vernietigen van hun natuurlijke leefomgeving door grootschalige boskap. Ze behoren daarom tot de beschermde diersoorten. In Semenggoh gaat het meestal om dieren die een tijd in gevangenschap hebben gezeten, verstoten zijn of waarvan de moeder dood is. Met zeer veel geduld worden de dieren hier verzorgd. Ze leren steeds meer op zichzelf te staan. Men houdt de voeding doelbewust zeer eentonig - bananen en meel - om de beesten aan te zetten op zoek te gaan naar wat beters in het bos. Het is de bedoeling dat ze langzamerhand weer in het wild leren leven. Uiteindelijk trekken de dieren weer het oerwoud in. Vaak komen de vrouwelijke dieren terug als ze drachtig zijn. Na de bevalling gaan ze weer terug naar het oerwoud. 

De oerwoudbewoners beschouwen de orang-oetan als een geestelijke neef. Volgens een van hun fabels zijn alle orang-oetans afstammelingen van een man die zich schaamde voor iets dat hij in zijn gemeenschap had misdreven. De man is toen uit schaamte voor dit misdrijf het bos ingevlucht. Daar paarde hij met een geheimzinnig beest en werd zo de vader van de eerste orang-oetan. Een ander verhaal beschrijft hoe de goden alle eerste levensvormen op aarde hebben geschapen. Toen zij de mens maakte, waren zij zo tevreden dat zij een feest aanrichtten. Toen zij de volgende dag wat van hun uitspattingen waren bekomen, probeerden zij nog meer mensen te scheppen, maar zij hadden helaas een essentieel ingrediënt vergeten en maakten alleen maar orang-oetans. Evenals de oerwoudbewoners beschouwen ook moderne wetenschappers deze apen als één van de naaste verwanten van de mens. Zij baseren zich daarbij op het onderzoek van fossiele beenderen en op biochemische overeenkomsten in de bloedeiwitten en chromosomen.

In de loop der tijden hebben de orang-oetans zich aangepast aan het boomleven. Hun gezicht is beter dan hun reukvermogen. Net als veel andere mensapen hebben zij korte neuzen en grote naar voren gerichte ogen als bij de mens. Dat stelt hen in staat om afstanden in te schatten bij het springen van tak tot tak. Net als de meeste andere mensapen hebben zij geen klauwen maar handen en voeten met vingers die zijn voorzien van vleeskussentjes en stompe nagels voor het vastgrijpen van takken. Evenals andere mensapen staan zij rechtop bij veel van hun bezigheden. In tegenstelling tot andere mensapen wonen de orang-oetans echter niet in groepsverband maar leven ze een eenzaam en teruggetrokken leven. Ze komen zelden op de grond maar bewegen zich voort door van boom naar boom te slingeren. Hun bewegingen zijn daarbij voorzichtig en weloverwogen. Ze springen niet van de ene boom naar de andere, maar zwaaien de boomtop net zo lang heen en weer tot ze een tak van de volgende boom kunnen grijpen. Dan trekken ze de beide boomtoppen naar elkaar toe, brengen hun gewicht over op de volgende boom en steken veilig over. Bijzonder aan ze is ook dat ze nesten maken van  takken en twijgen om te overnachten. 

Volwassen mannetjes wegen meer dan honderd kilo wegen en worden anderhalve meter lang met een reikwijdte van ruim twee meter voor hun armen. Ze trekken steeds in hun eentje rond zonder gezelschap van hun soortgenoten. De vrouwtjes zijn tenger gebouwd en wegen zelden meer dan vijftig kilo. Hoewel ze vaak vergezeld zijn van een of twee jongen voegen zij zich nooit bij andere moeders om een grotere groep te vormen. Er is een heel eenvoudige verklaring voor dit eenzame bestaan. Orang-oetans zijn grote dieren met een heel eigen dieet en hun grootste probleem is het vinden van voedsel. In verband met hun gewicht valt het trekken door de boomtoppen hen zwaar  en kunnen zij per dag over een afstand van slechts enkele honderden meters voedsel zoeken. Om het probleem nog groter te maken zijn hun lievelingsvruchten - vijgen, doerians, ramboetans en mangos - maar schaars en komen zeer verspreid voor. Daarom moéten ze op hun eentje leven en kunnen zij niet sociaal zijn. Als zij elkaar onverwachts tegenkomen tonen zij een volslagen gebrek aan belangstelling voor elkaar. Hoewel ze ontzettend sterk zijn worden ze maar zelden agressief. De mannetjes raken eigenlijk alleen opgewonden als andere mannetjes in hun territorium binnendringen. 

Orang-oetans kunnen veertig jaar oud worden. Na hun geboorte worden de jongen twee jaar lang gezoogd door hun moeder die veel tijd en aandacht besteedt aan hun opvoeding. Het duurt minstens drie jaren voordat zij weer toe is aan een nieuwe nakomeling. Vanaf hun achtste jaar zijn de vrouwtjes geslachtsrijp. Op het moment dat ze ontvankelijk zijn voegt zich een mannetje bij hen. De mannetjes nemen hun gezinsplichten echter niet waar. Na een korte vrijage van enkele dagen tot enkele weken verlaten zij hun partner en laten de opvoeding van eventuele jongen aan haar over. Als ze wat ouder worden gaan de jonge mannetjes op avontuur en verlaten ze steeds vaker en steeds langer hun moeder. Nu en dan blijven zij bij andere gezinnen rondhangen of voegen zich bij groepjes jongeren. Tenslotte scheiden zij zich helemaal van het gezinsleven af en verspreiden zich wijd over het oerwoud op zoek naar een eigen territorium om daar op hun gemak geschikte vrouwtjes het hof te maken. De jonge vrouwtjes blijven bij hun moeder tot zij geslachtsrijp zijn en zelf aanbidders aantrekken. Als zij zich van het gezin losmaken gaan zij niet ver uit de buurt, maar vestigen zich aan de rand van hun moeders territorium.  

Het Nationaal Park is vooral bekend om zijn wilde diersoorten. In het gebied leeft een groot aantal dieren waaronder de zeldzame proboscis of neusapen. Ze leven in de mangrovebossen langs het strand en voeden zich uitsluitend met jonge bladscheuten van de sonneratia boom. De neusapen behoren tot de apensoort van de langurs en hebben een zeer merkwaardig voorkomen. Ze hebben een roodbruine vacht, witte armen, benen en staart en een rood gezicht. Het mannetje heeft een lange rode hangneus en een bolle buik. De vrouwtjes en jonkies zijn sierlijker gebouwd en hebben een opstaande neus.  Ze wonen in groepen waarin één mannetje de baas is over ongeveer twintig vrouwtjes. Jonge mannetjes maken in hun jeugd deel uit van de groep waarbinnen ze zijn geboren, maar worden uit de groep gezet zodra ze een bedreiging gaan vormen voor de leider. Dan trekt de jonge aap een tijdje rond in een groep van lotgenoten totdat hij in staat is een eigen groep met vrouwtjes te vormen. Het zijn vrij schuwe beesten die men vaker hoort dan ziet. In geval van dreiging of gevaar laten de mannetjes een toetend geblaf horen om eventuele achtervolgers af te schrikken. Als zij aan het toeten zijn zien ze er op hun grappigst uit. De lange rode hangneus van het mannetje schiet bij elke waarschuwingstoet op een lachwekkende manier horizontaal naar voren. De bewoners van Sarawak noemen deze kleurige apen vanwege hun opvallende gelaatstrekken orang belanda oftewel de Nederlander. De mannetjesapen hebben namelijk net zulke lange rode neuzen als de zonverbrande Europeanen.  

Langs de Lemanak rivier in het binnenland van Sarawak liggen verscholen in het oerwoud de langhuizen van Iban bewoners. De tocht over de rivier gaat in lange boten met buitenboordmotoren. Voor in de boot zit een uitkijk die de diepte van het water peilt en waarschuwt voor obstakels als drijfhout, boomstammen en rotsblokken in de rivier. Achter de uitkijk zitten de passagiers die de boot moeten verlaten als het waterpeil te laag is. Dan moeten ze een stuk door de rivier waden en de boot helpen duwen over de gladde stenen en scherpe rotsblokken tot het water weer diep genoeg is om in de boot plaats te kunnen nemen. Achterin de boot zit de stuurman. Hij let op de tekens die de uitkijk aan hem geeft. Zeer behendig stuurt hij de boot over de kronkelende rivier met zijn vele rotsklippen, draaikolken, stroomversnellingen en watervalletjes. Soms moet de uitkijk met een peddel bijsturen om te vermijden dat de boot de oever raakt. De boottocht is een bijzondere ervaring vanwege het snelstromende water, de stilte en het groene scherm aan weerszijden van de rivier. De bomen langs de oever zijn overigens niet overdekt met een bloemdek van verschillende kleuren, omdat er geen echte jaargetijden zijn in het tropisch regenwoud. In plaats daarvan kent elke boomsoort zijn eigen bloeitijd die verschilt van de omliggende soorten. Na een urenlange en vermoeiende tocht verschijnt langs een kiezelstrandje een aanlegplaats voor de boot met hoog op de oever het Iban langhuis Ngemah Ili. 

Aan de zijkant van het langhuis leidt een trap naar de ingang met een overdekte veranda waar een ontvangstcomité de bezoekers onthaalt met een glaasje tuak of rijstwijn. Op de binnenveranda zitten hier en daar groepjes mensen en drentelen kinderen heen en weer. De ruimte is goed onderhouden en zorgvuldig ingericht met maskers, kleedjes en andere kostbare voorwerpen aan de wanden. Op veel deuren prijkt een kruis en een prent van de maagd Maria ten teken dat men zich heeft bekeerd tot het christendom. Na het avondeten, als de meeste bewoners zijn teruggekeerd van het werk op hun akkers, gaan ze op de overdekte veranda zitten en vormen ze een kring rondom hun bezoek. Dan komt de tuah rumah of hoofdman kennismaken met de gasten. Het is de gewoonte dat hij kleine geschenken krijgt aangeboden zoals snoep en sigaretten die hij verdeelt over alle gezinnen in het langhuis. Daarna krijgen de bezoekers opnieuw tuak of rijstwijn aangeboden. Later op de avond volgt een dansvoorstelling van dansers op begeleiding van een groepje musici. Een van hen heeft een keluri bestaande uit een gedroogde kalebas in de vorm van een rechtstaande retort met zes bamboepijpjes in de buik. Anderen spelen muziek op een bamboeharp, een bamboexylofoon en een bamboefluit. Tenslotte bespeelt één van de muzikanten met een soort ijzeren haak een snaarinstrument in de vorm van een klankbodem uit één stuk hout met dikke, zware snaren.  

Tijdens de dansvoorstelling draagt de mannelijke danser een oorlogshelm op zijn hoofd. Het is een hoofddeksel van gevlochten rotan dat is versierd met gele en zwarte en rode kralen evenals zes lange zwart-witte staartveren van de gehelmde hoornvogel. Hij is gekleed in een witte geweven strijdmantel met kleurige motieven en gestileerde figuren. In zijn linkerhand draagt hij een lang schild dat van boven en van onderen puntig toeloopt. In zijn rechterhand houdt hij een scepter waaraan dikke zwarte bosjes haar hangen die naar verluidt lang geleden zijn verwijderd van hoofden die tijdens een oorlog zijn gesneld. Bij aanvang van zijn dans hurkt hij neer waarna hij langzaam rond danst op de maat van de muziek met overdreven bewegingen waarbij zijn dijspieren zich samentrekken en ontspannen en zijn pezen strak blijven. Eerst draait hij op zijn ene voet en dan weer op de andere om langzaam omhoog te rijzen tot zijn volle lengte. Hij beeldt een krijger uit die vanuit zijn denkbeeldige schuilplaats naar een vijand loert tot hij die in zicht krijgt. Dan hurkt hij weer ineen en maakt een krachtige sprong naar voren om heen en weer dansend zijn onzichtbare vijand neer te slaan en diens klappen met zijn schild op te vangen.

De vrouwelijke danseressen dragen tijdens de dansvoorstelling een oranjekleurige sarong die is bezet met zilveren munten. Om hun bovenlichaam dragen zij een rijk geborduurd schouderkleed dat is omzoomd met rode biezen. Op hun hoofd dragen zij een sugu tinggi of zilveren hoofdtooi. Ze beginnen eveneens hun dans vanuit een gehurkte positie om langzaam overeind te komen. Met kleine vloeiende bewegingen van polsen en vingers en met wiekende armen imiteren zij de trage vlucht van de neushoornvogel. De bewegingen van de danseressen zijn gracieuzer vergeleken met de kracht van de mannelijke danser. Bij iedere stap voorwaarts op de maat van de muziek tekenen hun benen zich af onder hun sarongs. De bewegingen van de danseressen zijn ook verleidelijker. Iedere zachte buiging achterover in de pauzes van de muziek onthult de vormen van hun lichaam onder hun kleding. De kleurige borduursels en blinkende versieringen op hun kleding geven extra nadruk aan de schoonheid van hun dansvoorstelling.  

Het is gebruikelijk dat de bezoeker deelneemt aan de dansvoorstelling en zelf een dans uitvoert ten overstaan van de bewoners in het langhuis. Na afloop van de dansvoorstelling is er meer rijstwijn en zijn er gezamenlijke spelletjes. De aanwezigen gaan in een ronde kring gaan zitten met in hun handen een touw waaraan een metalen ring is bevestigd.  Het is de bedoeling dat zij deze ring ongemerkt aan elkaar doorgeven. In het midden van de kring zit een persoon die bij een stopteken moet raden waar de ring zich bevindt. Heeft hij de juiste plek aangewezen, dan moet degene die de ring op dat moment in zijn handen heeft op zijn beurt plaatsnemen in het midden van de kring. Alvorens dit te doen moet hij wel een glaasje rijstwijn drinken. Met het vorderen van de avond raakt de blik steeds meer beneveld en stijgt het plezier van de deelnemers aan het spel. 

De volgende ochtend begeven de bewoners van het langhuis zich naar de rivier om er te baden en verder stroomafwaarts hun behoeften te doen. Mannen en vrouwen hebben ieder hun eigen plek waar ze zich onbespied kunnen wassen. Verderop in de rivier halen ze drinkwater, kook- en waswater voor het ontbijt. Na het ontbijt gaat een aantal bewoners naar de aanlegplaats van hun boot om gezamenlijk te vertrekken naar de verderop gelegen landbouwvelden. Ze worden uitgezwaaid door de achterblijvende gezinsleden en vergezeld door de honden die hen een tijd lang hollend langs de oever volgen. Ten behoeve van de bezoekers heeft een van de mannen in het langhuis zich gekleed in de traditionele uitrusting van een Iban krijger. Hij heeft een blaaspijp die hij voor de bezoekers demonstreert op de buitenveranda. Vroeger was de blaaspijp met de in gif gedoopte pijltjes een geducht wapen. Nu is er een goede vervanging  in de vorm van een geweer. Hij heeft een blaaspijp die hij voor de bezoekers demonstreert op de buitenveranda. Vroeger was de blaaspijp met de in gif gedoopte pijltjes een geducht wapen. Wie er goed mee om ging kon een vijand op meer dan twintig meter afstand doeltreffend raken en voorgoed uitschakelen. De blaaspijp werd ook gebruikt voor de jacht op dieren. Nu is er een goede vervanging  in de vorm van een geweer. 

Een boottocht over de Lemanak rivier leidt verder in het binnenland naar het Iban langhuis Kachong. Ook daar wacht de bezoeker een hartelijke ontvangst met een glaasje tuak of rijstwijn. Ook daar verzamelen de bewoners zich na de avondmaaltijd in een kring rondom hun bezoekers waarna de tuah rumah of hoofdman tijdens de kennismaking de geschenken in ontvangst neemt  en ze gelijkelijk verdeelt onder de bewoners. Het belangrijkste tijdverdrijf is daar een spel blindemannetje waarbij iemand een blinddoek voorgebonden krijgt en naar een gong moet toelopen die tot groot vermaak van de aanwezigen steeds wordt verplaatst. Kachong. Ook daar wacht de bezoeker een hartelijke ontvangst met een glaasje tuak of rijstwijn. Ook daar verzamelen de bewoners zich na de avondmaaltijd in een kring rondom hun bezoekers op de binnenveranda. Die is in vergelijking met de binnenveranda van het andere langhuis sober ingericht en matig onderhouden. Honden zwerven er los rond en laten er een doordringende lucht achter. Aan de wanden hangen versleten hoofddeksels, kleurloze manden, gescheurde rijstzakken en schimmelende matten naast houten gereedschappen en grove bijlen. Tijdens de kennismaking neemt de tuah rumah of hoofdman de geschenken in ontvangst en verdeelt ze gelijkelijk onder de bewoners. Het belangrijkste tijdverdrijf is daar een spel blindemannetje waarbij iemand een blinddoek voorgebonden krijgt en naar een gong moet toelopen die tot groot vermaak van de aanwezigen steeds wordt verplaatst.  In sommige kamers van het langhuis is de modernisering al ver doorgedrongen en is het geluid van een televisietoestel door het hele langhuis goed te horen. De nacht verloopt nogal luidruchtig vanwege de vele dierengeluiden in het oerwoud en onder het langhuis waar de varkens en kippen scharrelen op zoek naar eten dat tussen de vloerlatten naar beneden is gevallen. 

Na een overnachting op de binnenveranda van het langhuis is het mogelijk om een wandeling te maken door het omliggende oerwoud. Achter het langhuis loopt een pad naar de rivier waar men zich wast en kleren reinigt. Aan de overkant van de rivier gaat het pad verder door het oerwoud waar men een demonstratie krijgt van de geneeskrachtige kruiden die er groeien, de eetbare paddestoelen die er zijn en de vruchten die er bloeien. Daarnaast groeien in het oerwoud bomen en planten die men gebruikt voor huishoudelijke doeleinden zoals het weven van kleding en het vlechten van manden. Verderop liggen tegen de flanken van een heuvel de landbouwvelden die men herkent aan de provisorische hutten om zichzelf en de geoogste voorraden te beschermen tegen de overvloedige regen. Hier en daar zijn de velden reeds jaren geleden verlaten en overgelaten aan de natuur. Duidelijk zichtbaar is dat deze vorm van veldwisselbouw weinig schade berokkent aan het oerwoud. Dankzij de vruchtbaarheid van de bodem overheerst inmiddels de secundaire begroeiing van bomen en planten. Op sommige delen is het oerwoud zo dicht begroeid dat men zijn weg moet vervolgen over smalle en glibberige paden langs de steile oevers van de rivier of zelfs door de rivier met zijn gevaarlijke snelstromende water. Daar demonstreert een van de bewoners hoe men met een harpoen een vis vangt. Een andere methode is het gebruik van een jala of visnet dat is verzwaard met gewichten. Men werpt het uit in het water en sleept ermee over de bodem om het vervolgens met de gevangen buit boven water te halen. 

Terug naar inhoudsopgave